مقایسه مکان یابی احداث پتروشیمی و تاسیسات نفت و گاز در ایران و جهان
محل احداث كارخانه هاي شركت سايبيك عربستان در بنادر ينبوع حاشيه درياي سرخ و الجبيل در حاشيه خليج فارس، واحدهاي پتروشيمي چين در بندر شانگهاي و شهرهاي نانجين و چانگزو در حاشيه رودخانه بزرگ يانگ تسه كه كشتي در آن تردد مي نمايد واقع شده اند، پتروشيمي هاي آلمان در شهر مارل كنار رودخانه راين و دريا واقع شده اند، پتروشيمي لينپك انگليس در كنار بندر واقع شده اند، ديگر مجتمع هاي پتروشيمي: بلژيك بندر آنتووپ ، آمريكا در هستون، تايلند در بندر مپتافوت، سنگاپور در جزيره جورانگ و پتروشيمي هاي قطر در حاشيه خليج فارس هستند.
پتروشيمي هاي ايران در مسير كويري خط اتيلن شرق و مناطق دور از دريا در مركز و غرب كشور در حال احداث يا پيگيري هستند!! اين درحالي است كه آب و ذخاير نفت و گاز ما در دريا يا حاشيه دريا واقع شده اند. چرا مسئولين اينگونه اعمال پر هزينه و خسارت بار را مرتكب مي شوند؟!
انجام تمهيدات فوق می تواند زمينه اشتغال مستقیم و غیر مستقیم غریب به يك ميليون نفر را در بنادر كشور فراهم مي نمايد.
عوامل مهمي كه در انتخاب مكان مناسب براي احداث يك پارك شيميايي موثر مي باشند عبارتند از : نزديكي به منابع تامين خوراك و يا در دسترس بودن شبكه تامين خوراك ، نزديكي به بازار مصرف و يا در دسترس بودن شبكه توزيع ، فراهم بودن سرويس هاي جانبي ، شرايط اقليمي و زيست محيطي مناسب ، دسترسي و امكان جذب نيروي انساني متخصص و مسائل فرهنگي و اجتماعي.
نكته مشترك تمامي اين پاركها ، استقرار آنها در كنار بنادر بزرگ و در نتيجه امكان دسترسي به نقاط مختلف درون قاره اي و مراكز صنعتي مهم جهان از طريق راههاي آبي مي باشد.
خوراك اصلي صنايع بالا دستي پتروشيمي عبارتند از : نفتا ، گاز طبيعي ، ميعانات گازي و زغال سنگ . همچنين محصولات صنايع بالادستي در حقيقت خوراك صنايع ميان دستي مي باشند كه از تنوع بسيار زيادي برخوردارند.
يكي ديگر از سرويس هاي جانبي مورد نياز ، پاركهاي پتروشيمي آب است. بخار آب در توربين هاي بخار انرژي لازم را براي به حركت در آوردن ماشين آلات فراهم مي كند.
وجود زيرساخت هاي مورد نياز براي فعاليت هاي مختلف اعضاي پارك امري حياتي مي باشد. اين زير ساخت ها به دو گروه زير ساخت هاي عمومي و تخصصي تقسيم مي شوند.
زير ساخت هاي عمومي شامل مواردي نظير نزديكي به بنادر و باراندازهاي فعال جهت تامين تجهيزات عمومي ، دسترسي بالا به خطوط آهن ، فرودگاهها و جاده ها به منظور سهولت ارتباط با مراكز اقتصادي مهم و نيز وجود تسهيلات توزيع بهينه مي شوند.
زير ساخت هاي تخصصي صنعت پتروشيمي نيز عبارتند از واحدهاي بالادستي تامين خوراك ، بنادر مجهز به پايانه هاي پيشرفته بارگيري و تخليه مواد شيميايي ، وجود مخازن پيشرفته براي ذخيره محصولات شيميايي از جمله مواد شيميايي خطرناك ، وجود خطوط لوله و ساير امكانات براي اتصال واحدهاي توليدي و خدماتي به يكديگر و به بازارهاي مصرف به منظور انتقال مواد اوليه و محصولات كه منجر به كاهش هزينه ها مي شود. همچنين موجود بودن زيرساخت هاي اداري مورد نياز واحدها مانند سيستم و تسهيلات حقوقي و ضوابط كسب و كار ، تسهيلات و تخفيف هاي گمركي براي واردات تجهيزات و صادرات محصول ، تسهيلات كار براي اتباع خارجي و ساير موارد مرتبط با فعاليت هاي پارك شيميايي.
پارك پتروشيمي آنتورپ از نظر زيرساخت هاي عمومي و تخصصي داراي مزيت هاي بارزي مي باشد. با قرار گرفتن در كنار بندر بسيار مجهز آنتورپ كه به سيستم آبراه درون مرزي اروپاي شمالي و همچنين آبهاي آزاد راه دارد ، تجهيزات بسيار پيشرفته اي براي بارگيري و تخليه بار تانكرها داشته و امكان تطبيق با تمامي روشهاي حمل و نقل را دارد.
پارك الجبيل نيز از زير ساخت هاي عمومي و تخصصي بسيار گسترده اي برخوردار مي باشد. اين پارك در كنار بندر شاه فهد واقع شده است كه 15 كيلومتر در طول خليج فارس كشيده شده و بزرگترين بندر واقع در اين دريا مي باشد. همچنين اين پارك داراي يك فرودگاه مجهز به مساحت 250 كيلومتر مربع بوده و قابليت پذيرش انواع مختلف هواپيماهاي مسافري و باري را دارا مي باشد. شركت مخابرات سعود با دستور كميسيون سلطنتي زيرساخت هاي مخابراتي بسيار پيشرفته و با استانداردهاي بالا نيز در تمامي نقاط اين پارك (از سايت هاي صنعتي تا بخش هاي تجاري ، خدماتي و مسكوني آن) برپا كرده است.
دولت ها در وهله اول نقش محوري در تامين منابع مالي براي توسعه پارك هاي شيميايي ايفا نموده و در مراحل بعدي در امر فراهم كردن اين منابع براي سرمايه گذاري طرح ها در درون پارك نقش دارند.
دولت ها با بستر سازي مناسب جهت پياده سازي طرح هاي درون پارك هاي شيميايي ، مهمترين قدم را براي تامين مالي اينگونه طرحها برمي دارند.
شركتهاي بزرگ نيز تامين كننده منابع عظيم مالي در پارك آنتورپ مي باشند. براي مثال شركت باير تاكنون ميزان 4/1 ميليارد يورو در 6 زنجيره تلفيقي براي توليد كاپرولاكتام ، پلي كربنات ، آنيلين و پلي ال اين پارك شيميايي سرمايه گذاري نموده است. شركت BASF نيز ميزان 200-150 ميليون يورو در سال در اين پارك سرمايه گذاري كرده است.
در كنار توليد كنندگان محصولات پتروشيمي ، واحدهاي ديگري نيز در يك پارك پتروشيمي مشغول به كار هستند كه خدمات پشتيباني مرتبط با فعاليت هاي صنعتي به توليد كنندگان عرضه مي كنند. اين واحدها شامل خدمات صنعتي و غير صنعتي مي شوند. تامين كنندگان خدمات صنعتي عبارتند از شركتهاي خدمات انبارداري ، بسته بندي و تامين كننده مخازن براي طيف وسيعي از محصولات از جمله مواد شيميايي خطرناك و قابل اشتعال ؛ شركتهاي بازرسي و آناليز ، آزمايشگاه هاي كنترل و تضمين كيفيت ؛ شركتهاي خدمات بازيافت و زيست محيطي ؛ عرضه كنندگان خدمات مربوط به تانكر و ترمينال ، شركتهاي عرضه كننده خدمات تعميرات ماشين آلات مختلف و واحدهاي توليدي و ساير خدمات مورد نياز يك سايت شيميايي.
عرضه كنندگان خدمات غير صنعتي شامل اين موارد مي شود : واحدهاي بازاريابي و فروش ، امور ترانسپورت درون سايتها براي انتقال پرسنل ؛ فرودگاه (سرويس هاي كوپتر و هواپيما) ، واحدهاي خدمات درماني (شامل درمانگاه و بيمارستان و خدمات اورژانس) ، واحدهاي ايمني و آتش نشاني ؛ خدمات مشاوره در زمينه هاي مختلف شامل مشاوره تكنيكي ، مطالعات امكان سنجي ، برنامه ريزي و انتخاب سايت ، مديريت پروژه ، مهندسي ، احداث و راه اندازي واحدها؛ عرضه كنندگان زيرساخت هاي مخابراتي و انفورماتيك شامل كامپيوتر و اينترنت؛ هتل ، رستوران و واحدهاي تفريحي ؛ موسسات مالي شامل بانك و بيمه كه در زمينه صنعت نفت و گاز و پتروشيمي تخصص و تجربه دارند ؛ موسسات آموزشي و تحقيقاتي شامل مراكز آموزش حرفه اي براي مهندسين و تكنسين ها ؛ خدمات پست و پيك و ديگر خدمات مورد نياز يك سايت صنعتي.
بررسي هاي بدست آمده از " راهنماي صنعت پتروشيمي و شيميايي سنگاپور در سال 1998" نشان مي دهد كه خوراك مهمترين عنصر هزينه اي در صنعت پتروشيمي بوده و تلفيق با پالايشگاههاي نفت باعث صرفه جويي در هزينه هاي ذخيره ، لجستيك و همچنين بالا رفتن كارآيي توليد مي شود و ميزان 2 الي 5 دلار در هر تن نفت خام به حاشيه سود پالايشگاهها اضافه مي كند. همچنين بر اساس تحقيقات مركز توسعه اقتصادي ، اشتراك در سرويس هاي جانبي و خدماتت پشتيباني و سيستم " plug and play" در پارك جورانگ منجر به صرفه جويي در هزينه هاي سرمايه اي شركت هاي فعال در پارك به ميزان 20% شده است.
دولت محلي و مراجع بندر آنتورپ با در اختيار گذاشتن زمين هاي اطراف رود شلدت و بندر آنتورپ ، به صورت زمين هاي باير و بعدها در داخل سايت هاي توليدي شركتها ، نقش مهمي در جذب سرمايه گذاران و شركتهاي مختلف توليدي و خدماتي به منطقه در طول دوره هاي مختلف داشتند. حمايت هاي مختلف دولتهاي فدرال و محلي شامل مشوقهاي مختلف نقدي ، آموزشي و مالياتي در منطقه فلاندرز و ايجاد شرايط سازگار زندگي در كنار فعاليت هاي صنعتي و اقتصادي نيز از برنامه ريزي هايي بوده كه بستري مناسب براي رشد آتي صنايع در بندر آنتورپ و تبديل آن به يك پارك شيميايي كم نظير در جهان پايه ريزي نموده است.
ايجاد ساختارهاي زيربنايي ، خدمات جانبي و مشوق هاي سرمايه گذاري براي صنايع مادر و ثانويه شهر صنعتي الجبيل منجر به جذب جمع بزرگي از شركتهاي اروپايي ، آمريكايي و آسيايي به اين منطقه در مدت زمان كوتاهي شده و ميزان بالايي اشتغال براي جمعيت نحلي ايجاد نمود. موفقيت حاصله ، دولت عربستان سعودي را بر آن داشت تا سريعا طرح توسعه شهر الجبيل را در قالب " الجبيل 2 " راه اندازي نمايد. طبق برنامه ريزي هاي انجام شده ، ميزان سرمايه گذاري در اين طرح معادل 7/59 ميليارد دلار برآورد شده كه ميزان 8/3 ميليارد دلار آن صرف ايجاد زيرساختها خواهد شد. انتظار مي رود كل طرح 55000 شغل جديد در آن منطقه ايجاد كند. " الجبيل 2 " واقع در سه كيلومتري غربي شهرك فعلي ، در چهار فاز به بهره برداري خواهد رسيد.
همانگونه كه بصورت مبسوط بيان گرديد همه كشورهاي جهان صنايع پتروشيميايي و پالايشگاهي خود را در نزديك رودخانه هاي بزرگ و درياها احداث نموده اند اما متاسفانه در يك رويكرد كاملا غير كارشناسانه و زيان بار مكان يابي اينگونه صنايع در ايران با نگرش سياسي انجام مي گيرد كه در آينده تبعات سنگيني براي كشور به دنبال خواهد داشت. صنايع ياد شده بسيار آب بر هستند و از طرف ديگر بخش عمده اي از محصول آنها صادراتي است لذا احداث كارخانه هاي ياد شده در مناطق كم آب و دور از دريا غير علمي غير اقتصادي و به زيان كشور بوده و هست. اين روند ناصحيح از چند دهه پيش در ايران شروع شد و متاسفانه همچنان ادامه دارد كه نمونه كوچك آن احداث كارخانه پتروشيمي در كوير خراسان جنوبي است. اين روند مخل اقتصاد موجب غفلت از بنادر و بهره گيري از نقش و جايگاه ويژه بنادر در اقتصاد ملي ايران گرديده كه اميد است روند نامطلوب موجود به نفع كشور و ملت ايران دگرگون گردد.